Kolonializmi perëndimor është një fenomen politik dhe ekonomik në të cilin shumë vende evropiane konkurrojnë për të kontrolluar, pushtuar dhe shfrytëzuar vende të tjera. Nga fundi i shekullit të 20-të, evropianët kishin kolonizuar gati 80 për qind të botës. Janë disa vende që shmangën kolonializmin perëndimor.
Butani
Butani u formua si një komb i pavarur pasi një kryengritje çoi në ndarjen e tij nga Perandoria Tibetiane rreth vitit 1634. Perandoria Britanike i kishte sytë në territorin e Butanit dhe të dy shtetet u përfshinë në konflikte të shumta. Konflikti i fundit i tillë, i njohur si Lufta Duar, përfundoi me kontrollin e Perandorisë Britanike gati një të pestën e territorit të Butanit deri në vitin 1865. Megjithatë, Butani arriti të ruante pavarësinë nga pjesa tjetër e vendit dhe kjo u njoh nga Perandoria Britanike. Traktati parashikon që britanikët ta njohin Butanin si një komb të pavarur, por të ruajnë kontrollin e politikës së tij të jashtme.
Irani
Perandoria Britanike nuk e kolonizoi kurrë Iranin, por mbajti kontrollin mbi shumë nga burimet e tij gjatë periudhave të ndryshme të historisë. Pas luftës anglo-persiane në 1857, Shahu i dha shumë koncesione Perandorisë Britanike, duke përfshirë të drejtat për kultivimin dhe shitjen e të gjithë duhanit persian. Ky koncesion u anulua pas një lëvizjeje masive proteste në vend dhe ishte një katalizator për Revolucionin Kushtetues Persian të vitit 1906. Revolucioni krijoi një parlament iranian dhe frenoi fuqitë e Shahut, i cili ishte aleat i ngushtë me interesat britanike.
Për më tepër, Perandoria Britanike zotëronte pjesën më të madhe të naftës së vendit nëpërmjet Kompanisë Anglo-Persian Oil. Vetëm në vitet 1950 kryeministri iranian, Mohammad Mossadegh, e shtetëzoi kompaninë. Si përgjigje, MB dhe SHBA ndihmuan në organizimin e një grushti shteti në bashkëpunim me Shahun. Vendi mbeti i vendosur brenda sferave perëndimore të ndikimit deri në Revolucionin Islamik të vitit 1979.
Nepali
Gjatë fillimit të viteve 1800, Nepali dhe Perandoria Britanike po konkurronin për territor dhe ndikim në nënkontinentin Indian. Përfundimisht, ambicia e Nepalit për zgjerim u përplas me interesat ekonomike britanike.
Lufta përfundoi me kontrollin e pjesës më të madhe të territorit të Nepalit nga Perandoria Britanike. Sidoqoftë, Nepali ruajti statusin e tij si një komb i pavarur.
Japonia
Nga frika e zgjerimit dhe kolonizimit të vazhdueshëm të Perëndimit, qeveria japoneze miratoi politikën e Sakokut në 1633. Ajo e izoloi Japoninë nga pjesa tjetër e botës. Tregtia me fuqitë e jashtme ishte shumë e kufizuar në një përpjekje për të “mbrojtur” sovranitetin e Japonisë. Politika zgjati për gati 220 vjet dhe u përfundua vetëm nga një ekspeditë ushtarake amerikane e njohur si Expedition Perry.
Ekspedita Perry u drejtua nga Matthew Perry, i cili u urdhërua nga Presidenti Fillmore që t’i jepte fund Sakokut të Japonisë dhe të hapte tregjet e saj për botën e jashtme. Perry udhëtoi në Japoni me një flotë të madhe ushtarake për të frikësuar japonezët që të hapnin portet e tyre në SHBA.
Mund të ju pëlqej dhe ky artikull: Pse u kolonizuan kaq shumë vende nga evropianët?
Korea
Koreja nuk u kolonizua kurrë nga evropianët, por nga Japonia në vitin 1910. Kolonizimi 35-vjeçar i Koresë nga Japonia ishte ndër më jetëshkurtërit pasi ishte një nga vendet e fundit në botë që u kolonizua.
Koreja u çlirua nga kolonizimi me dorëzimin e Japonisë gjatë Luftës së Dytë Botërore. SHBA hodhi dy bomba atomike në qytetet japoneze Hiroshima dhe Nagasaki, duke shkaktuar dorëzimin e pakushtëzuar të Japonisë ndaj forcave aleate. Me dorëzimin e Japonisë pas Luftës së Dytë Botërore, Koreja u bë një komb i pavarur.
Afganistani
Afganistani nuk ishte kurrë zyrtarisht një koloni nën sundimin perëndimor. Megjithatë, ajo ishte objektiv i pushtimeve nga shumë vende, përkatësisht MB, SHBA dhe Rusia.
Perandoria Britanike luftoi Afganistanin në tre Luftërat Anglo-Afgane për të kundërshtuar ndikimin rus në rajon. Lufta e parë Anglo-Afgane përfundoi me një disfatë katastrofike dhe poshtëruese për forcat britanike. Lufta e dytë përfundoi me humbjen e Afganistanit dhe britanikët vendosën një udhëheqës të favorshëm për ta. Por nuk e kolonizuan zyrtarisht Afganistanin. Më në fund, lufta e tretë filloi me Afganistanin që sulmoi Britaninë, duke rimarrë me sukses kontrollin e politikës së saj të jashtme.
Kohët e fundit, Bashkimi Sovjetik pushtoi Afganistanin në 1979, dhe SHBA pushtoi Afganistanin në 2001, duke u tërhequr në 2021 pas negociatave me talebanët.
Arabia Saudite
Arabia Saudite ishte pjesë e Perandorisë Osmane për qindra vjet. Në vitin 1915, Perandoria Britanike nënshkroi traktatin e Darin me Abdulaziz Al Saud. Traktati vendosi Arabinë Saudite si një protektorat britanik, por jo një koloni. Në këmbim, britanikët ndihmuan Arabinë Saudite dhe shtetet e tjera arabe në pavarsinë nga Perandoria Osmane.
Burimi: worldatlas.com
