Rritja e Islamit në të gjithë Indinë, Lindjen e Mesme dhe Spanjën nxiti arritje intelektuale që janë ende të rëndësishme sot. Epoka e Artë Islamike, që zgjati rreth pesëqind vjet nga shekulli i 8-të deri në shekullin e 14-të, shënoi zbulime të rëndësishme – veçanërisht në fizikë.
Cila ishte themeli i fizikës?
Shekuj para kësaj Epoke të Artë, filozofët grekë filluan kërkimin e tyre për të kuptuar botën e tyre. Së pari, Talesi i Miletit (rreth vitit 600 p.e.s.) e shpalli ujin një “substancë themelore të universit”. Kështu, filloi një ndryshim nga besimet mbinatyrore në një pikëpamje pragmatike të botës.
Filozofë të tjerë që krijuan bazat e fizikës përfshijnë Aristotelin, Heraklitin dhe Zenonin e Eleas. Kjo njohuri, e ruajtur gjatë kohërave të mëvonshme romake, u përhap në Levant dhe Egjipt. Murgjit bizantinë më vonë kopjuan në mënyrë metodike dorëshkrime të vjetra, duke e ruajtur këtë njohuri. Studiuesit islamikë në Kalifatin Abasid e përfshinë këtë bazë shkencore, duke përkthyer greqishten në arabisht. Këta studiues më pas dhanë kontributet e tyre të rëndësishme.
Kalifët Abasidë financuan studimet e studiuesve islamikë, duke ndërtuar qendra si “Shtëpia e Urtësisë” në Bagdad. Qendra të tjera të njohurive ekzistonin në Kajro dhe Kordoba (Spanjë).
Si e zgjeruan këta studiues islamikë fizikën?
Studiuesit islamikë ndoqën një qasje praktike ndaj fizikës. Ata përdorën vëzhgim dhe eksperimentim empirik, dukshëm të ndryshëm nga qasja teorike e paraardhësve të tyre. Filozofët e lashtë grekë i konsideronin tokën, ujin, ajrin dhe zjarrin si elementët themelorë të tokës. Ata vëzhguan ngjarjet dhe shkaqet, duke nxjerrë përfundime nga arsyetimi dhe logjika.
Dijetarët e Epokës së Artë shkuan më tej, si duke vëzhguar ashtu edhe duke eksperimentuar. Ky eksperimentim do të çonte në metodën shkencore, një qasje sistematike të vëzhgimit, testimit dhe përshtatjes së mendimit origjinal. Filozofi Ibn Sina propozoi për herë të parë ligjin e inercisë, një nga parimet themelore të fizikës.
Ligji i inercisë thotë se nëse një trup është në qetësi ose lëviz me një shpejtësi konstante në një vijë të drejtë, do të qëndrojë në atë gjendje derisa diçka të ndryshojë. Me këtë njohuri më të re, shkenctarët musliman përfshinë burime greke, indiane dhe persiane.
Mund të ju pëlqej dhe ky artikull: Kush është Isak Njutoni? Jeta dhe shpikjet e tij
Në cilat degë të fizikës përparuan?
Studiuesit musliman, nëpërmjet eksperimenteve dhe duke përdorur njohuritë e filozofëve të vjetër, përmirësuan ose përforcuan ligje specifike të fizikës. Përparimi më i rëndësishëm erdhi në optikë ose në vetitë e dritës. Shembuj janë reflektimi (kërcimi) ose thyerja (përkulja) e dritës nga objekte të ndryshme. Traktati Kitab al-Manazer (Libri i Optikës) nga rreth vitit 1021 tani konsiderohet i barabartë me veprën e Isak Njutonit nga shekuj më vonë.
Mekanika, studimi i forcave, lëvizjeve dhe inercisë, u bë e dyta me kritika ose rafinim të burimeve më të vjetra.
Cilët ishin studiuesit e shquar Islamikë për fizikën?
Disa studiues islamikë u dalluan në avancimin e studimit të fizikës. Arritjet e tyre nëpërmjet eksperimentimit ose teorive çuan në gjetje të rëndësishme. Njëri prej tyre, Ibn al-Haytham, është quajtur “Babai i Optikës Moderne”. Traktati i tij, Libri mbi Optikën, që rezultoi nga eksperimentimi, krijoi një kuptim të ri të dritës dhe shikimit. Qasja e organizuar e Al-Haytham, e cila përdorte eksperimente për t’iu përgjigjur pyetjeve shkencore, ndihmoi në zhvillimin e metodës shkencore.
Al-Biruni, i lindur në vitin 973, filloi studimet e tij në moshën njëzet e dy vjeç. Ai bëri përparime në mekanikë dhe astronomi duke përdorur njohuritë e tij për gjeometrinë dhe algjebrën. Në mekanikë, studimet e tij mbi dendësinë dhe gravitetin çuan në matjen e objekteve në ajër dhe ujë nëpërmjet ekuilibrit hidrostatik.
Gjenialiteti i Al-Birunit vazhdoi në astronomi (më vonë astrofizikë). Ai përcaktoi metoda për llogaritjen e distancave midis planetëve dhe lëvizjeve planetare. Plus, ai mund ta shpjegonte këtë rrjedhshëm në pesë gjuhë! Një dijetar i dytë i shquar u bë i njohur përmes librit të tij, Libri i Shërimit, Ibn Sina, nga rreth vitit 1020 p.e.s. Vëllimi i tij u thellua në më shumë sesa shërim, duke demonstruar njohuritë e Sinës në fusha të ndryshme.
Epoka e Artë Islame prodhoi gjithashtu shpikje ndërsa zhvillonte fizikën. “Babai i Optikës”, Ibn al-Haytham, shpiku kamerën me vrimë gjilpëre. Ai dërgoi dritë përmes eksperimenteve të tij në një dhomë të errët përmes një hapjeje të vogël. Ai gjeti imazhe të shfaqura të përmbysura në një ekran ose mur në dhomë përmes asaj vrime të vogël.
Cilat njohuri mbi fizikën islame janë ende aktuale?
Epoka e Artë Islamike e përparoi fizikën shumë përtej rrënjëve të saj të lashta greke. Studiues të njohur e përparuan mekanikën, astronominë dhe optikën në forma të përdorshme për të ardhmen. Përkthimet e këtyre studiuesve dhe ruajtja e njohurive të lashta u lexuan më vonë nga mendimtarët perëndimorë, duke çuar në fizikën moderne.
Burimi: thecollector.com
