Përafërsisht 70 për qind e sipërfaqes së Tokës është e mbuluar me ujë. Ky ujë vjen nga pesë oqeanet e botës dhe nga shumë trupa të tjerë ujorë. Një nga këto lloje të zakonshme të trupave ujorë është deti, i cili është një trup i madh i tipit liqenor me ujë të kripur që ndonjëherë lidhet me oqeanin. Nuk është e nevojshme që deti të hapet gjithmonë në oqean.
Deti i Kinës Jugore
- • Sipërfaqja: 3,500,000 km²
•Thellësia mesatare: 1212 metra
• Oqeani: Oqeani Paqësor
Deti i Kinës Jugore përmban hirin e gjerë vullkanik nga ujërat e thella dhe të cekëta. Këto depozita rezultuan nga shpërthime të ndryshme vullkanike, si shpërthimi i malit Krakatau në 1883. Besohet se Deti i Kinës Jugore, i cili ka lumenj të ndryshëm sot, u formua afërsisht 45 milionë vjet më parë. Ka më shumë se 250 ishuj të vegjël, shkëmbinj nënujorë dhe plazhe në Detin e Kinës Jugore, shumë prej të cilëve përmbyten gjatë baticës. Vlerësohet se më shumë se gjysma e të gjitha anijeve në botë kalojnë nëpër Detin e Kinës Jugore.
Deti Karaibe
- • Madhësia: 2,754,000 km2
• Thellësia mesatare: 2200 metra
• Oqeani: Oqeani Atlantik
Fjala Karaibe vjen nga fraza spanjolle caribe, që do të thotë “njerëz” në gjuhën Taino, dhe i referohet popullit vendas të Karaibeve.
Mesatarisht tetë uragane godasin Detin e Karaibeve çdo vit. Uraganët ndodhin nga qershori deri në nëntor, ku shumica ndodhin në shtator. Ngjyra e ujit sipërfaqësor varion nga blu-jeshile në jeshile të plotë. Thellësia e pellgjeve të mëdha të Karaibeve dhe temperatura e ujit të thellë janë të ngjashme me ato të Atlantikut. Mendohet se ujërat e Atlantikut u thelluan dhe u derdhën në Karaibe, duke kontribuar në strukturën e thellë të ujit në det.
Deti Mesdhe
- • Madhësia: 2.500.000 km2
• Thellësia mesatare: 1500 metra
• Oqeani: Oqeani Atlantik
Emri latin është një kombinim i fjalëve “Medius” (Mes) dhe “Terra” (Tokë), që do të thotë “Qendra e Botës”. Për romakët e lashtë, Mesdheu ishte qendra e botës.
Uji në Mesdhe avullon më shpejt se uji që derdhet në zonë nga lumenjtë, dhe kjo është arsyeja pse Mesdheu vazhdimisht humbet ujë. Por ardhja e rregullt e ujit nga Oqeani Atlantik kompenson humbjen. Mesdheu është një det ndërkontinental që shtrihet nga Oqeani Atlantik në perëndim deri në Azinë në lindje dhe ndan Evropën nga Afrika. Këtu lindi qytetërimi perëndimor. Kërkimet shkencore tregojnë se Deti Mesdhe u formua 5 milionë vjet më parë dhe u mbush vetëm për rreth 2 vjet. Mungesa e lëndëve ushqyese që mundësojnë rritjen e bimëve i jep ujit ngjyrën e veçantë të errët.
Deti i Beringut
- • Madhësia: 2 000 000 km2
• Thellësia mesatare: 50 metra
• Oqeani: Oqeani Paqësor
Emrin e ka marrë nga udhëtari danez Vitus Bering, i cili punoi në shërbimin rus në 1728 dhe eksploroi sistematikisht detin.
Thellësia e ngushticës së Beringut është mesatarisht vetëm 30 deri në 50 metra, por pika më e thellë e Detit Bering arrin 4097 metra në pellgun e Bowers. Ky det ndodhet në Gadishullin e Alaskës. Besohet se gjatë epokës së fundit të akullit, Deti i Beringut ishte jashtëzakonisht i cekët dhe njerëzit ecnin nga Azia në Amerikën e Veriut. Mendohet se gjatë kësaj kohe edhe kafshët migruan midis dy kontinenteve. Ka 16 kanione nëndetëse në Detin Bering. Njëri prej tyre, kanioni i Zhemchug, është kanioni më i madh në botë.
Gjiri i Meksikës
- • Madhësia: 1.600.000 km2
• Thellësia mesatare: 1615 metra
• Oqeani: Oqeani Atlantik
Gjiri i Meksikës është gjiri më i madh në botë, me 5000 km vijë bregdetare. Nga kjo zonë buron Rryma e Gjirit. Gjiri i Meksikës mendohet të jetë formuar kur fundi i detit u fundos si rezultat i përplasjes së pllakave kontinentale gjatë periudhës së Triasikut të Vonë, afërsisht 300 milionë vjet më parë. Edhe pse shumica e pjesëve janë të cekëta, Sigsbee Trough është matur të jetë 5,203 metra e lartë dhe është shtëpia e krijesave të thella në det të ngjashme me ato në Hendekun Mariana.
Mund të ju pëlqej dhe ky artikull: Liqenet më të thellë në botë
Deti i Okhotsk
- • Madhësia: 1.583.000 km2
• Thellësia mesatare: 859 metra
• Oqeani: Oqeani Paqësor
Emrin e ka marrë nga vendbanimi i parë në Rusinë e Lindjes së Largët.
Deti i Okhotsk është një det i vendosur në veri të Japonisë dhe përveç një pjese të vogël, pothuajse i gjithë kufiri i tij është me Rusinë. Ky është deti më i ftohtë në Azinë Lindore. Akulli i formuar në dimër e bën të vështirë udhëtimin në det. Eksploruesit e parë rusë që vizituan Detin e Okhotsk në vitet 1640 ishin Vassili Poyarkov dhe Ivan Moskvitin. Në shekullin e 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të, anijet nga Evropa dhe Amerika gjuanin balena në Detin e Okhotsk.
Deti i Kinës Lindore
- • Madhësia: 1,249,000 km2
• Thellësia mesatare: 350 metra
• Oqeani: Oqeani Paqësor
Deti i Kinës Lindore ndodhet në Oqeanin Paqësor. Ka kontinentin aziatik në perëndim, Detin e Kinës Jugore në jug dhe Ishujt Ryukyu dhe Kyushu të Japonisë në lindje. Ajo lidhet me Detin e Japonisë nëpërmjet ngushticës së Koresë dhe hapet në Detin e Verdhë në veri. Kina, Tajvani, Japonia dhe Koreja e Jugut kufizohen me Detin e Kinës Lindore. Lumi i Madh Yangtze derdhet në Detin e Kinës Lindore dhe ka shkëmbinj nënujorë të zhytur në rajonin verior të detit.
Territoret e Detit të Kinës Lindore janë të diskutueshme midis Koresë së Jugut, Japonisë dhe Republikës Popullore të Kinës. Në thelb të debatit janë fushat e gazit dhe naftës. Deti i Kinës Lindore konsiderohet relativisht i cekët. Është gjithashtu i famshëm për vjeljen e algave të detit.
Deti i Japonisë
- • Madhësia: 978 000 km2
• Thellësia mesatare: 1752 metra
• Oqeani: Oqeani Paqësor
Deti i Japonisë shtrihet midis ishullit rus të Sakhalin dhe arkipelagut japonez që ndan Detin e Japonisë nga Oqeani Paqësor. Meqenëse është pothuajse plotësisht i rrethuar nga Oqeani Paqësor, nuk ka aktivitet baticash dhe kripësia e tij është më e ulët se oqeani. Ky det i veçantë kufizohet me vendet e Koresë së Jugut, Koresë së Veriut, Rusisë dhe Japonisë. Vija bregdetare e Detit të Japonisë në formë karrote është 7560 km e gjatë.
Gjiri Hudson
- • Madhësia: 819 000 km2
• Thellësia mesatare: 100 metra
• Oqeani: Oqeani Paqësor
Disa besojnë se Gjiri Hudson u formua nga një përplasje meteori. Deti i brendshëm i Gjirit Hudson të Kanadasë u emërua pas Henry Hudson, i cili kërkoi për Kalimin Veriperëndimor në Azi në bordin e Discovery në 1610. Meqenëse Gjiri Hudson ishte i ngrirë në atë kohë, Henry Hudson dhe ekuipazhi i tij kaluan dimrin në skajin jugor të gjirit. Tregtia e peletave të kastorit, e cila filloi për herë të parë në Gjirin Hudson në 1668, çoi në themelimin e kompanisë Hudson’s Bay, e cila ekziston edhe sot.
Deti Andaman
- • Madhësia: 797.700 km2
• Thellësia mesatare: 870 metra
• Oqeani: Oqeani Indian
Emri vjen nga Handuman, i njohur si mbreti majmun në Azinë Jugore.
Deti Andaman ndodhet në veri të Sumatrës, në perëndim të Tajlandës dhe në jug të Birmanisë dhe konsiderohet pjesë e Oqeanit Indian. Deti Andaman ngushtohet në juglindje, duke formuar ngushticën e Malacca. Ky vend është shtëpia e zonave të njohura turistike bregdetare. Gjatësia maksimale e të gjithë detit është 1200 km.
Burimi: Thoughtco.com
